Kobiety menedżerki w świetle wyników badania ankietowego
POLSKIE MENEDŻERKI 2000
w zestawieniu z badaniami amerykańskimi
(wybrane fragmenty raportu)
Ewa Lisowska, Międzynarodowe Forum Kobiet
Richard T. Bliss, Lidija Polutnik; Babson College
June Lavelle, Projekt FIRMA 2000
Cele
Dane Głównego Urzędu Statystycznego pokazują, że kobiety stanowią w Polsce ok. 1/3 wśród ogółu menedżerów, dyrektorów i kierowników. Wskutek dalszych zmian społecznych, politycznych i ekonomicznych w kraju kobiety będą miały coraz więcej możliwości stawania się menedżerkami i przedsiębiorczyniami.
Do tej pory zostało przeprowadzonych niewiele badań dotyczących polskich menedżerek, mimo znaczenia, jakie potencjalnie mają wynikające z nich informacje dla firm, polityków oraz dla samych kobiet. Nasz raport odpowiada na to zapotrzebowanie, prezentując pierwsze kompletne opracowanie na temat cech demograficzno-społecznych i ekonomicznych kobiet sprawujących stanowiska kierownicze w Polsce, na temat czynników sprzyjających odnoszeniu sukcesów przez kobiety i ich stylów zarządzania, oraz potrzeb w zakresie szkoleń zawodowych polskich menedżerek.
Metodologia
Jako narzędzie badawcze zastosowaliśmy ankietę pocztową, którą rozesłaliśmy do ponad 20 tys. menedżerek w całym kraju. Na ankietę odpowiedziało blisko 2 tys. kobiet. Uzyskana próba obejmuje szeroki przekrój populacji menedżerek w podziale na ich wiek, poziom wykształcenia, status społeczno-ekonomiczny, miejsce zamieszkania, branże i sektory zatrudnienia, rodzaje firm, pełnione funkcje oraz doświadczenie zawodowe. Skorzystaliśmy z tak bogatej bazy danych, by:
- zmierzyć odsetek kobiet wśród ogółu menedżerów w Polsce;
- nakreślić profil polskich menedżerek zarówno jako jednostek, jak i z punktu widzenia zajmowanych przez nie stanowisk, wykonywanych obowiązków służbowych oraz branż, w których działają;
- określić, co sprawia, że niektórym menedżerkom powodzi się lepiej, a innym gorzej, zarówno obiektywnie, jak w świetle ich własnej oceny;
- określić, czy kobiety posiadają specyficzne cechy, umiejętności lub style zarządzania, dzięki którym mogą być w istocie lepszymi menedżerami niż mężczyźni;
- ustalić, jakiego rodzaju szkolenia - tematyka i sposoby prowadzenia - byłyby polskim menedżerkom najbardziej przydatne dla ich dalszego rozwoju zawodowego.
Wyniki
Typowa menedżerka - według naszego badania - ma 45 lat, jest zamężna, ma dwoje dzieci i mieszka w mieście. Ukończyła studia ekonomiczne, zdobywając swoje formalne wykształcenie przed 1980 r. Tylko 13% menedżerek, które odpowiedziały na naszą ankietę, to panny i tylko jedna piąta z nich nie ma dzieci. Aż 45% menedżerek to główne żywicielki w swoich rodzinach. Na pracę zawodową poświęcają średnio 51 godzin tygodniowo. Wyniki te wyraźnie dowodzą, że polskie menedżerki na ogół godzą odpowiedzialną pracę zawodową z życiem osobistym.
Przeciętny okres zatrudnienia respondentek wynosił 22 lata; na stanowiskach kierowniczych - przeciętnie 13 lat, na obecnym stanowisku - 7 lat. Respondentki były na ogół zatrudnione jako wiceprezeski i wicedyrektorki; prezeskami lub dyrektorkami generalnymi było 20% badanych. Wyższe i średnie szczeble zarządzania w firmach, które znalazły się w naszej próbie, są jednak wciąż zdominowane przez mężczyzn (odpowiednio 78% i 58%). Jedynie na najniższych szczeblach zarządzania jest niemal tyle samo kobiet co mężczyzn (47% do 53%).
W próbie znalazło się najwięcej firm prowadzących działalność produkcyjną (33% ogółu), związanych z handlem i drobnymi naprawami (30%) oraz świadczących inne usługi (18%). Blisko 1/3 respondentek pracowała w księgowości, a 27% - w finansach. W działach marketingowych lokowało się 15% respondentek, w działach personalnych (kadrowych) - 13%, a w administracji - 7%. Tylko 12% respondentek pracowało w firmach państwowych, zaś około 1/10 było właścicielkami lub współwłaścicielkami swoich firm.
Połowa respondentek pracowała w firmach zatrudniających do 50 pracowników. Mediana liczby podwładnych wyniosła 10, przy czym podwładnymi 25% respontentek były same kobiety. Menedżerki zarabiały średnio ok. 6500 zł, czyli zdecydowanie więcej niż inne kobiety, jednak wciąż mniej niż mężczyźni kierownicy. Mimo tej różnicy większość respondentek wyraziła zadowolenie z wysokości otrzymywanego wynagrodzenia.
Czynnikami, które w opinii menedżerek w znacznym stopniu przyczyniły się do ich awansu na kierownicze stanowisko, były: dobra opinia, jaką respondentka cieszyła się w swoim środowisku zawodowym - 62%; umiejętność komunikowania się, przekazywania informacji - 59%; wcześniejsze sukcesy zawodowe respondentki - 50%. Respondentki stwierdziły także, iż te same cechy charakteryzują dobrego szefa. Analiza prezentowanego przez menedżerki stylu zarządzania prowadzi do wniosku, iż większość respondentek wykazuje cechy zarówno typowo "męskie", jak i "żeńskie". Nie powinno to dziwić, wziąwszy pod uwagę, że prezentując "męski" styl zarządzania, kobiety mają większe szanse awansu. Tym samym decyzja o przyswojeniu sobie cech mężczyzn menedżerów może się okazać dla kobiet menedżerek najbardziej racjonalną i opłacalną.
Pytane o potrzeby w zakresie ustawicznej edukacji i szkoleń, menedżerki wyraziły największe zainteresowanie odpowiednio dobranymi materiałami do samokształcenia lub krótkimi, jednodniowymi seminariami. Szczególnie pożądane przez zdecydowaną większość respondentek były szkolenia z zakresu: prawa (91%), strategii konkurencji rynkowej (86%), sporządzania budżetu i prognoz finansowych (86%), zarządzania zasobami ludzkimi (84%) i podejmowania decyzji inwestycyjnych (79%). Wśród innych tematów powtarzały się także szkolenia dotyczące sprzętu i oprogramowania komputerowego, wprowadzania nowych produktów na rynek, planowania i organizacji produkcji oraz badań marketingowych. 90% respondentek pragnie pogłębić swoją wiedzę, jednak 76% przyznało, że trudno jest im wygospodarować czas na bieżącą literaturę fachową. Ewidentne jest silne zapotrzebowanie na ukierunkowane szkolenia podnoszące kwalifikacje zawodowe respondentek.
Wnioski
Niniejsze badanie stanowi pierwszą tak kompleksową analizę zbiorowości polskich menedżerek. Analiza uzyskanych wyników prowadzi do następujących wniosków:
- kobiety mają znaczący wkład w rozwój gospodarczy Polski i przyczyniają się do wzrostu zasobności społeczeństwa,
- kobiety są stosunkowo nielicznie reprezentowane na najwyższych stanowiskach kierowniczych w przedsiębiorstwach, ponadto istnieje duża różnica w wysokości wynagrodzenia otrzymywanego przez mężczyzn i kobiety,
- większość respondentek jest zadowolonych z uzyskiwanych dochodów, wyraża przekonanie, że kobiety mogą być równie skuteczne w roli menedżerów jak mężczyźni, wiele wykształciło własne skuteczne style zarządzania,
- menedżerki mają dobrze sprecyzowane potrzeby w zakresie ustawicznej edukacji i szkoleń zawodowych
Mamy nadzieję, że polscy liderzy biznesu oraz osoby odpowiedzialne za kreowanie polityki gospodarczej państwa dostrzegą znaczenie podjęcia odpowiednich kroków, by zaradzić niskiej reprezentacji kobiet na najwyższych szczeblach kierowniczych i zniwelować różnice wysokości otrzymywanego wynagrodzenia między mężczyznami a kobietami. Sądzimy także, iż skuteczne programy szkoleniowe, które wyjdą naprzeciw oczekiwaniom polskich menedżerek, znacznie poprawią ich szanse odniesienia sukcesu zawodowego oraz pomogą im lepiej godzić obowiązki służbowe z rodzinnymi.
Wyniki tych badań zostały opublikowane w naszym czasopiśmie "Kobieta i Biznes" 1997, nr 1 oraz 2000, nr 1-2.