Mobbing w pracy
Czym jest mobbing?
W języku angielskim rzeczownik mob oznacza : motłoch, gawiedź, tłuszcza, hałastra, tłum, zbiorowisko ludzi; czasownik to mob: pastwić się, napadać na kogoś. W latach osiemdziesiątych pracujący w Szwecji niemiecki psycholog i psychiatra prof. Heinz Leymann zaobserwował wrogie zachowania wśród pracowników w miejscach pracy. Określił ten zespół zachowań terminem "mobbing in the workplaces", czyli psychicznym znęcaniu się nad współpracownikami w miejscach pracy. Prof. Leymann był pierwszym uczonym, który wprowadził pojęcie mobbingu do psychologii pracy.
Pierwsza publikacja na ten temat ukazała się w Skandynawii w 1976 roku pod znamiennym tytułem "The harassed worked" ("Nękany pracownik"). Po raz pierwszy zostały w niej przedstawione typowe przypadki mobbingu.
Definicja mobbingu
Terror psychologiczny, prześladowanie, nękanie (mobbing) w miejscu pracy polega na wrogim i nieetycznym, systematycznie powtarzającym się zachowaniu, skierowanym wobec jednej lub paru osób. Można wyróżnić trzy cechy charakterystyczne mobbingu:
- dokuczanie ma charakter ciągły (nie rzadziej niż raz na tydzień)
- trwa ono przez dłuższy czas (co najmniej przez pół roku)
- ofiara mobbingu, i sprawca mobbingu są w nierównej sytuacji, tzn. sprawca ma wyraźną przewagę nad ofiarą (np. zależność w hierarchii służbowej).
Poza tym mobbing:
- dotyczy sytuacji, w której ofiara i sprawca mają ze sobą częsty kontakt (raczej nie występuje wtedy, kiedy ofiara mogłaby łatwo wycofać się gdzieś, gdzie nie byłaby zagrożona)
- jest ukrywany przed otoczeniem - dokuczanie występuje, kiedy ofiara jest tylko z tym, który jej dokucza, zanika kiedy widzi to ktoś, kto nie uczestniczy w tym dokuczaniu; otoczeniu zwykle wmawia się (i ofierze też), że ofiara jest psychicznie nie w porządku i "że są z nią problemy"
- ma wyraźnie charakter działania celowego ze strony sprawcy
- mobbing jest absolutnie bezinteresowny, sprawcy nic nie zyskują w zamian: ani stanowiska ani podwyżki, ani awansu.
Osoba poddana mobbingowi nie wie, dlaczego jest wykańczana nie rozumie, dlaczego poddawana jest temu terrorowi psychicznemu po wielu latach bezkonfliktowej, przyjaznej współpracy z całym zespołem. Po jakimś czasie psychika ofiary mobbingu staje się na tyle "rozstrojona", że w miarę nasilania się działań mobbingowych ofiara staje się zupełnie niezdolna do wykonywania powierzonych jej zadań (nauki czy pracy).
Człowiek poddany mobbingowi godzi się nieraz latami znosić poniżenie w obawie przed utratą pracy.
Różnica między konfliktem a mobbingiem.
Definicja mobbingu wyklucza tymczasowe konflikty, odosobnione zatargi, małe sprzeczki. Nie istotne jest, w jaki sposób przebiega sam konflikt, lecz jak długo trwa i jak często się powtarza.
O mobbingu mówi się dopiero wtedy, gdy dotknięta nim osoba atakowana jest bardzo często ( statystycznie przynajmniej raz w tygodniu) i przez długi czas (statystycznie przynajmniej przez pół roku).
Kto może być ofiarą mobbingu?
Psychiczny terror w miejscu pracy może występować we wszystkich branżach i na wszystkich szczeblach hierarchii. Eksperci twierdzą, że każdy może zostać ofiarą mobbingu.
Zjawisko mobbing jest szczególnie nasilone w firmach, gdzie ludzie traktowani są instrumentalnie, istnieje ścisła hierarchia zależności służbowych, pracownicy są często przepracowani, a ich wartość oceniana jest tylko na podstawie wydajności pracy. Mobbing pojawia się także wtedy, gdy praca jest monotonna, mało kreatywna, towarzyszy też tzw. gorszym czasom, a więc i rosnącemu bezrobociu.
Mobbing jest zawsze wynikiem złej organizacji pracy i błędów w zarządzaniu. Również płeć odgrywa rolę. Kobiety znacznie łatwiej stają się ofiarami niż mężczyźni. Według wyników badań przeprowadzonych w krajach zachodnich w około 80% przypadków to przełożeni systematycznie dręczą współpracowniczkę lub współpracownika. Ponieważ kobiety kierownicze stanowiska wciąż jeszcze (niestety) zajmują rzadziej niż mężczyźni, już tylko z tego powodu zdarza się więcej kobiet wśród ofiar mobbingu.
Typowe metody to: ośmieszanie ofiary, rozsiewanie plotek w celu zrujnowania reputacji ofiary, zastraszanie przez ciągłe aluzje, które nie są nigdy skonkretyzowane, rozdmuchiwanie każdego błędu (domniemanego lub rzeczywistego) ofiara znajduje się pod ciągłym gradem krytyki; ofiara nie może dokończyć żadnej wypowiedzi, stale się jej przerywa; utrudnianie przepływu informacji, dezinformacja; utrudnianie awansu mimo bezspornych osiągnięć zawodowych.
Osoby stosujące mobbing używają często nieaktywnych metod (ofiara jest ignorowana, pomijana, izolowana, bez podania przyczyn obarczana niewdzięcznymi lub bezsensownymi zadaniami) albo zastraszają groźbami lub cynicznymi uwagami.
Skutki mobbingu
Terror psychiczny nie pozostaje bez następstw, obojętnie, czy jest ukryty czy jawny i jakimi metodami jest prowadzony. Mobbing zawsze doprowadza do choroby - fizycznej i psychicznej.
Skutki psychiczne: depresje, zaburzenia koncentracji, wątpliwości co do własnej osoby, stany lękowe, aż do objawów nerwicowych i myśli o samobójstwie.
Skutki psychosomatyczne: np. choroby serca i krążenia, duszność, bóle głowy, karku i pleców, choroby skóry, zaburzenia snu, choroby żołądka i jelit.
W ostatnich latach zaczyna się w wielu krajach dostrzegać zagrożenia płynące z mobbingu.- przypuszczalnie nie tylko ze względów humanitarnych, ile raczej ekonomicznych, gdyż mobbing w rezultacie pociąga za sobą duże koszty dla pracodawcy.
W Niemczech, we Francji i we Włoszech, a także w Australii wprowadzono prawo antymobbingowe. Mówi ono, że szykanowanie w miejscu pracy jest przestępstwem, godzi w " godność pracy", prześladowany pracownik może pójść na zwolnienie lekarskie i ma prawo do odszkodowania. W ostatnich latach na Zachodzie mnożą się procesy o "moralne nękanie w miejscu pracy".
Jak bronić się przed mobbingiem?
Przede wszystkim zacząć natychmiast działać. Im wcześniej zareagujemy, tym większe mamy szanse na skuteczną obronę.
Osoby dotknięte mobbingiem powinny jak najwcześniej przedstawić swój problem komuś, do kogo mają zaufanie (współpracownik, szef, rada pracownicza, psycholog, rodzina, znajomy itp.) i prosić o pomoc. Ważne jest, aby nękana, szykanowana osoba nie izolowała się, lecz aktywnie szukała wsparcia i pomocy z zewnątrz.
Opracowała: Krystyna Chinowska
Dyrektorka EMAR Marketing Research
Członkini Międzynarodowego Forum Kobiet
Na podstawie: Heinz Leymann The Mobbing Encyclopedia; Newsweek Polska 2/2002; oraz materiałów dotyczących mobbingu zamieszczonych w Internecie.